Aingeru Epaltza

XVI. mendeko Nafarroa: barne borrokak, gaztelarren konkista, Nafarroa Beheretik erresuma osoa berreskuratzeko saio ustelak, Europa osoa inarrosten duten erlijio-gerrak? eta horien guztien erdian Mailutarren leinua, Nafarroako erregeen odolaz bi aldiz hornitua, birritan sasi-ko eta Erresumaren defendatzaile sutsuena bihurtua. Goranahi handiko lanari ekin dio egileak, kontatzaile iaioaren dohainez eta idazkera inor gutxik bezala menderatzen duenaren trebeziaz. Kontakizun historikoaren handitasun epikoa eta egungo behatzailearen keinu ironikoak uztarturik, gertakariekiko fideltasuna eta istorioa-rekiko lilura elkarturik, grinaz bezainbateko mirespenez irakurtzen den eleberria gauzatu du Aingeru Epaltzak, trilogia osoago baten lehen harria izango dena. Dudarik gabe, irakurlearen gogoan iltzaturik geratuko dena, eta generoaren historian marka nabarmena ezarri beharko lu-keena. Aingeru Epaltza (Iruñea, 1960). Kazetaritza ikasia eta lanbide horretan trebatua, Nafarroako Gobernuko itzultzaile hasi zen arte. Eleberria izan da maizenik landu duen alorra: Sasiak ere begiak baditik (1986), Ur uherrak (1991), Tigre ehizan (1996), Rock?n?roll (2000); ipuingint-zan Garretatik erauzitakoak (1989) eta Lasto sua (2005) eman ditu; haur eta gazteentzako kontagintzan, berriz, Lur zabaletan (1994), Sorginkerien liburua (1997), Baloika (2000) eta Urtegijauna (2002).

Katalin Aste Santuko oporrak pasatzen ari da bere familiarekin. Non eta joanabeltzenean, mendi artean dagoen baserri zahar-zahar batean. Aita-amak pozik daude toki horretan, baita anaia gazteagoa ere. Aldiz, Katalinek bere oporretarako amesten zuen tokiarekin ikusteko gutxi du mendizulo horrek. Aspertzera etsia, hirurehun urte lehenagoko istorio batek eta liburu baten agerpenak uste ez bezelako oporrak ekarriko dizkiote.

Jazinto es un viejo bertsolari, casi acabado, solitario. Le quedan pocos amigos y ahoga sus dolores y fracasos en vino. Billie es joven, negra, hija de un padre blanco. Juanito, un ex-marine sumido en el alcohol. Tambien ella esta sola, rechazada por el color de su piel, hasta que descubre que puede componer y cantar. Jazinto y Billie son los dos personajes centrales de "Agua turbia" y en torno a ellos se mueve y actua todo un pueblo: el alcalde, los concejales y seguidores de distintos partidos, los taberneros, los jovenes, la prensa, la guardia civil... Todas las mezquindades, odios, prejuicios, salen a la luz. Ello queda reflejado con ironica desnudez; nadie escapa a la penetrante mirada de Epaltza. Pero el libro no se limita solo a la descripcion de un retrato coral, por certera que esta sea, y a lo largo de la narracion va creando una compleja y solida trama en la que se enlazan todos los personajes hasta llegar a un final apoteosico, tragico y quiza en cierta manera liberador. Conjugando la musica de blues con las coplas de los bertsolaris, en un estilo narrativo eficaz, cuidado y muy personal, Epaltza nos ofrece con este libro una de las mejores novelas escritas en lengua vasca en los ultimos años.

Mikeltxo bere ikastolako futbito taldeko jokalaria da, Ibai bere lagun minarekin batean. Ahaleginak egiten dituzte sailkapenean gora egiteko, baina beste talde baten azpijokoak bidea moztuko die behin eta berriz. Jokalari berri baten etorrerak badirudi haien zoritxarra aldaraziko duela. Ezusteko gertakari batek, ordea, haien amets guztiak desegiteko arriskuan jarriko ditu.

El relato de un sólo día puede llegar a sugerir un mundo. Una fecha -siete de agosto de 1944- une dos mundos en el mismo relato. Dos mundos y una familia deshecha por la guerra del 36: el padre, en el Llano venezolano, ha salido a dar caza a un jaguar comedor de carne humana; su hijo, en el Pais Vasco continental, vigila con sus amigos los movimientos de los blindados alemanes.Dos historias paralelas durante la misma jornada, y la perspectiva de un desenlace tragico como telon de fondo.

Pello goseak ernatu du. Etxean zegoela ari zen ametsetan, eta bildots izterra, amak prestatua, mau-mau iresten ari zela. Ezpainak milikatu ditu bildotsaren zaporea ez galtzeko, baina ez, ezpainetan, ahoan, ezaren zapore ozpina baizik ez da. Sumindua, begiak ireki ditu. Eguzkiak ez du oraindik zelaiaren zabala argitu. Inguruan, hots bakarra haizearen txistua da. Pelloren ondoan, Mixel eta Pettiri zurrungaka daude beti. Haiek iratzarri gabe, kanpamendu ondoko errekaskara abiatu da edan-garbiketak egitera. Tripak marmarka ari zaizkio. Laugarren eguna dute jan gabe. Hala segituz gero, zaldia eta mandoa eraman beharko dituzte zartagira, baina animalia horien laguntzarik gabe nekez ailegatuko dira Kaliforniara. Eta haiek Kaliforniara iristeko asmoz utzi zuten Euskal Herria eta Amerika honetara etorri.

Un pueblo inconcreto de una geografía que podría corresponderse con la Navarra Atlántica. Un delgado río que lo atraviesa en su camino al mar. Y a sus orillas, dos personajes en los umbrales de la marginalidad: un anciano, Jazinto, bertsolari en retirada, testigo diario de la desaparicion del mundo que ha conocido, y una joven de color, Billie, que canta blues sin saber que son blues, ansiosa por conocer un mundo distinto del que vive. A su alrededor amigos, enemigos, familiares, extraños y fuerzas vivas del pueblo tejen sus redes con intereses y objetivos enfrentados. La vieja tension latente en el pueblo acaba por estallar con la aparicion del fenomeno de la violencia politica, real o imaginada, que acaba engullendo a los protagonistas del libro.

El mismo día, 7 de agosto de 1944, Martín y su joven hijo Martintxu (o Mattin, para su cuadrilla de amigos laburdinos) salen de casa con idéntica misión: acabar con un tigre. La diferencia es que cada uno de ellos lo hace desde puntos distantes entre si varios miles de kilometros, a donde les ha conducido su situacion de exiliados de la Guerra Civil. El adulto se encuentra en Los Llanos venezolanos. El niño, en Larresoro, en el Pais Vasco del estado frances. La pieza que debe cobrarse Martin es un jaguar devorador de hombres, el tigre de las narraciones y leyendas populares de toda Latinoamerica. El de Martintxu, un imponente blindado aleman, un Tiger, el mas poderoso de los carros de combate que participaron en la II Guerra Mundial. Ninguno de los dos lo hace de buen grado, sino obligado por las circunstancias. A lo largo de toda una jornada, padre e hijo se enfrentan a su enemigo, mientras recuerdan su pasado y se evocan el uno al otro.

Una mujer que le acaba de echar de casa. Un trabajo poco reconocido y peor remunerado como redactor de sucesos en el segundo periódico de la provincia. Un hijo en el que le resulta imposible reconocerse. Unos amigos a los que apenas ve y que cada dia siente mas lejanos. Una abstinencia sexual agudizada por un hermano que parece disfrutar exhibiendo delante de el sus conquistas amorosas. Una ciudad hostil, en la que, a la sombra de los poderes politicos y economicos, los retoños de las viejas familias patricias hacen negocios con la ultima hornada de triunfadores. Por supuesto, Eduardo Saragueta -leer Saragueta- no se cuenta entre estos ultimos. Sin mas ayuda que la ginebra, un tocadiscos salvado del desguace y la nostalgia de los años jovenes, se bandea malamente en la peor crisis de su vida cuando una llamada le informa de la aparicion del cadaver de una anciana flotando en el lecho del rio. En cualquier otra epoca del año el hecho no habria merecido mas de una docena de lineas en la esquina derecha de una pagina par. Pero estamos en agosto, y en agosto cualquier suceso, hasta el mas intrascendente, puede pasar a ocupar la primera plana de un periodico. El rock''n''roll ha comenzado.

Mendiak baizik ez ditu bizi, asteburua noiz ailegatuko beti, betizuak larrera bezala ateratzeko: hora zer diren mendi-joak. Inguruko gailurrak etxeko gelak bezain ezagunak eta korritua dituzte; Pirinioetara joan ohi dira ia aste birik behin; eta oporrak iristen diren aldiro plan handiago eta urrunagokoak egiten dituzte: Kilimanjarora igotzea, trekkinga Saharan, zeharkaldia Kaukason… Mendi giroko ipuinak idatzi ditu oraingoan Aingeru Epaltzak, baina atrezzoa besterik ez dira makilak eta kranpoiak, pioletak eta polainak, motxilak eta botak. Dekoratu horren atzean, giza harreman ñabar eta askotarikoak ageri dira: bikote-bizitza higatuak, familia maiz ozpinduak, beldur gauzatuak, poz geroratuak, ilusio zapuztuak, baita asetasun labur eta zorion-une ustekabekoak ere, egileak ohi duen begirada zorrotz-maltzurraz eta esku trebe-jostalariaz.

"Pello goseak ernatu du. Etxean zegoela ari zen ametsetan, eta bildots izterra, amak prestatua, mau-mau iresten ari zela. Ezpainak milikatu ditu bildotsaren zaporea ez galtzeko, baina ez, ezpainetan, ahoan, ezaren zapore ozpina baizik ez da.Sumindua, begiak ireki ditu.Eguzkiak ez du oraindik zelaiaren zabala argitu. Inguruan, hots bakarra haizearen txistua da. Pelloren ondoan, Mixel eta Pettiri zurrungaka daude beti. Haiek iratzarri gabe, kanpamendu ondoko errekaskara abiatu da edan-garbiketak egitera. Tripak marmarka ari zaizkio. Laugarren eguna dute jan gabe. Hala segituz gero, zaldia eta mandoa eraman beharko dituzte zartagira, baina animalia horien laguntzarik gabe nekez ailegatuko dira Kaliforniara. Eta haiek Kaliforniara iristeko asmoz utzi zuten Euskal Herria eta Amerika honetara etorri."

Istripua galarazi du, baina ahaleginak izerdi turrustak aterarazi dizkio, bisaian beheiti euri tantekin nahasten direnak. Zaldizkoak ere bere ibilia gelditu du. So ari zaio bere kaparen gibeletik. Belarri erdia falta du ezker aldetiketa eriaren distira hitsa dute haren begiek. Eztula egin du berriz, eztul heze itsusia. Gero listu egin du lurrera, ilun eta likatsu. Hotzikara lotu zaio elizgizonari, bizkarretik. Deabrua bere arimaren bila etorriz gero nola agertuko otelitzaiokeen gogoeta egin duen guztietan, gisa horretako begirada eta gisa horretako eztula izan ditu gogoan.Iruñera doa Joanes Mailu, errege Henrikeren mandatuz, erresuma galduko herritarrak matxinarazteko, espainol inbasoreak kanpora egotz ditzaten. Espioi lanak ez dira horren errazak, ordea, nafar gehienen leialtasuna ez baitaMailurena bezain kartsua, eta gaztelau zitalek bai baitituzte euskaldunen artean ere beren zerbitzari eta eskumakilak.Abenturaz beterik dator Erresuma eta Fedea trilogia goraipatuaren amaierako eleberri hau: gudu odoltsuak eta amodio sutsuak, erregeen aretoak eta kartzela krudelak, mendeku eta traizioak, konspirazio eta sabotajeak, Mediterraneotik Pariseraino; horrez gain, malenkonia kutsu batek blaitzen du kontakizuna, urteak iragan ahala Mailu zahartu, mila jipoi hartu eta bere printzipioei uko egin ez dien bakarra ohartzen denean dela; azkenik, bada kontatzearen gorazarre bat ere, Mailuren etsai eta aldi berean miresle den Axular apaizaren bitartez gaurko irakurleoi egindako keinu gisa.Historia eta istorioa modu harrigarrian uztartzen asmatzen du Epaltzak, eleberri bikaina sortuz eta garaiko giroa ezin hobeto islatuz, umore eszeptiko bat erabiliz, maltzurtasuna eta pertsonaiekiko maitasuna batzen dituena, idazkera guztiz malgu, adierazkor eta biziaz.

Lasto suak bero laburra du, ez horregatik da ordea gutxiago erregarri haren garra. Lastozko zortzi zuzi aurkituko ditu irakurleak ipuin bilduma honetan, baina elkarren ondoan gehiago berotzen dutela irudituko zaio. Liburua bukatzean, ez harritu oharkabeko erreduraren bat agertzen bazaio irakurleari larru azalean, edo, nork daki, barrurago.Euskal gatazkaren ikuspegi tragiko eta futurista erakusten duen kontakizun batekin hasten da liburua, eta gai beraren fartsa alderdia agertzen duen beste batekin ematen zaio akabantza. Tartean, umorez eta samurtasunez ñbaita krudelki ereñ trataturiko hainbat gertakari eta hainbat pertsonaia, irakurleak begia zorroztuz gero, oraintxe bertan leihopetik pasatzen ikus ditzakeenak.