Joan Mari Irigoien

Amodioaren gazi-gozoa dakarkigu Joan Mari Irigoienek eleberri eder honetan; maitasuna baita pertsonaien motor eta akuilu, maitasuna halaber beren buruhausteen iturburu. Sararen eta Anderren bizitzak buelta asko emanak ditu elkar ezagutu baino lehen. Maitasunaren era bizimodu alternatibo baten atzetik joan zen Sara, etxea, lana eta familia utzitza, Granadako Alpujarretara; urte ezti batzuen ostean zoritxarra iritsi zen, eta gero drogaren zuloa, eromenaren infernua... Ander, berriz, etsiak jota dago ia-ia bizitza sentimentalari dagokionez. Eta horra non sortzen den, porrotaren hautsetatik, amodioaren txoria zerua hegaka.... Goxo eta garratzak dira aldika pertsonaien pasadizoak, halakoxea delako bizitza ere, gogorra eta leuna, malkoa eta irria tartekatzen dituena. Horregaitik esan liteke bizitzaren aldeko kantu bat dela sakonean IPUIN BATEAN BEZALA, zoritxarrez gainetik beti baitaude bizi pozerako arrazoiak, gaitzen zirrikituetatik aurrera egingo baitu beti biziak.

Lur bat haratago euskaraz inoiz idatzi den eleberri mardulena da, eta askoz gauza gehiago ere bai. Historia handi, eder, mamitsu, liluragarri bat kontatzen digu beste hamaika istorio txiki, bitxi, jakingarriren bitartez, irakurlea bere giroan blaituz eta bere sarean harrapatuz, denbora luzerako. Izan ere, XVII. mendeko Nafarroara garamatza egileak: familia handikia dira Etxegoiendarrak, urte luzez erbestean egonak Gaztelako inbasioari aurre egiteagatik baina agintari berriekin ostera adiskidetuak, eta etxeko seme bigarrena dugu Joanes, eleberriko protagonista eta kontalaria. Bi munduren artean sentitzen da etengabe Joanes Etxegoien: arbasoen heroitasuna eta gurasoen pragmatismoa, zientziaren argia eta erlijioaren abaroa, tradizioaren babesa eta modernitatearen deia, lurra eta itsasoa, Europa eta Amerika, katolikoak eta luthertarrak... Halakoxea baitzen sasoi hura ere, kontraesanez eta zalantzaz betea.

?Hamzak, beraz, leherketa hura zuen jada buruan: izango ez zuen, bada, puntuari begira zegoela musika hura etorri bazitzaion, bamm bamm-bamm? musika hura, bai, gorputzean ere sentitzen zuena, bere gorputza zuhaitz bat balitz bezala, zainak adartzat zituena eta bere bihotz hura fruitutzat; bihotz hura, soka bakarreko lautak bezala, bamm-bamm-bamm egiten zuena, sistoleak eta diastoleak bat eginik; musika hura, segundo gutiren buruan erabateko bakera eraman zuena: BAMMM!?Hari bi nobela bakar berean: batetik, Bereibarko familia bat (Gipuzkoa eta Bizkaia arteko alegiazko herria) bizibidez eskopeta-lantegi bat daukana; bestetik, Balad al Xams-eko (Ekialde Hurbileko balizko herrialdea) beste familia bat, gerra ahaztu baten ondorioak nozitu beharko dituena; modu paraleloan kontatzen zaizkigu batzuen nahiz besteen pozak eta nekeak, eguneroko kontu xeheak eta Historia markatzen duten gertakari handiak, XX. mendeko bigarren erdian hasi eta gaur arte. Hari biek, halabeharrez, bat egiten duten arte. Ez da ohikoa arma trafikoa gaitzat hartzea eleberri batean; irakurlearen gogo-bihotzak inarrosteko asmo osoz egin du Joan Mari Irigoienek, eta helburu horri begira erabili bere artearen tresna guztiak. Hiru ezaugarriok nabarmendu daitezke egilearen lanean: hizkuntzaren erabilera zaindu eta ederra, hainbat istorio sortu eta kateatzeko fabulazio-ahalmen itzela, eta gure gizarteko gai minberak ukitzeko kontzientzia etikoa.

Molde guztiak hautsi ditu Joan Mari Irigoienek eleberri honetan, irakurlea batzuetan irriz, besteetan barrez jartzeko asmoz. Pertsonaia xelebre eta karikaturazko batzuen bitartez, komedia gisako istorio txoro bezain airosoa kontatzen digu "Kalamidadeen liburu" honetan, eta aldi berean gizartearen gaineko fartsa sano, lotsagabe eta kritikoa egiten. Zeregin horretan guztiz lagungarriak dira Antton Olariagaren marrazki umoretsu eta zirikatzaileak. Idazlearen irudia, familia barruko harremanak, sexua, ekonomia, matxistmoa, erlijio eta politika modu batzuk... dena jartzen du hankaz gora Irigoienek, baita literatura egiteko legeak ere.

Bi istorio ezberdin eta guztiz liluragarri dauzka eleberri honek, elkarrekin korapilatuak kontakizun biribila osatzeko: batean Konrad baroiseme suitzarra ageri zaigu, erromantizismoaren izpirituaz blaitua, eta beronen alaba Gadea, mistizismorako joera duen moja bihurtuko dena; beste kontagaian Diego dugu protagonista, Espainiako herri txiki batean jaioa eta, haurtzaro krudel baten ondoren, erresuminez beteriko faxista bihurtuko dena. Trebeziaz eta maisutasunez idatziriko mila jirabiraren ostean, Espainiako gerra zibilaren garaian elkartuko dira bi hariak, amaiera harrigarri batean. Edertasuna eta krudeltasuna, bihozberatasun osoa eta krudelkeriarik ankerrena... sentimendu guztiz kontrajarriak lotu ditu Irigoienek eleberri bikain honetan, gairik sakonenak eta abentura bizienak idazkera gozatsu baten bitartez elkarturik.

A partir de la història de la família Garayalde i del caseriu de Babilònia, Irigoien dibuixa tota una cosmogonia del poble basc. Les creences màgiques, les forces tel·lúrriques i el poder de la natur

Lur bat haratago es la novela mas larga escrita en la historia de la literatura vasca, y de esta manera se convierte tambien en la traduccion mas larga; sin embargo no es la extension de este trabajo su valor mas destacable, sino su autenticidad, asi como su originalidad. Autor y adaptador Joan Mari Irigoien y Jorge Gonzalez Aranguren, han conseguido, trasladarnos al corazon del mismo Navarra del siglo XVII, con un lenguaje con resonancias de otra epoca pero de facil acceso al lector de nuestros dias, sin perder un apice de su riqueza. Pero lo mas fascinante resulta el tener acceso a traves del castellano a ese universo creado genuinamente en euskera, y el cual los autores han sido totalmente fieles.Los Etxegoien, una familia de noble estirpe, vuelven a su lugar de origen tras años de destierro a causa de su enfrentamiento a la invasion castellana. El protagonista de la misma es Joanes, el hijo segundo de la familia. Un joven que se debate entre dos mundos: entre la heroicidad de sus antepasados y el pragmatismo de sus padres, entre la luz de la ciencia y el peso de la religion, entre el amparo de la tradicion y el influjo de la modernidad, entre el catolicismo y el luteranismo... Esta novela es un fiel reflejo de una epoca llena de controversias y muchas convulsiones.